در پهنه فرهنگ غنی و آیینی ایران‌زمین، هر نقطه از این سرزمین کهن، جلوه‌ای خاص از ارادت به ساحت مقدس اهل‌بیت (ع) را در حافظه تاریخی خود حفظ کرده است. شهرستان بشرویه در خراسان جنوبی نیز از این قاعده مستثنی نیست و با آیین منحصربه‌فرد «عماری‌گردانی»، یکی از عمیق‌ترین و لطیف‌ترین نمودهای پیوند میان سوگواری عاشورا و باورهای عرفانی و اعتقادی را به نمایش می‌گذارد.

«عماری» در اصطلاح مردم بشرویه، نمادی از هودج یا کجاوه حضرت فاطمه زهرا (س) است که نه تنها یک سازه چوبی و پارچه‌ای، بلکه تجسمی از یک روایتِ آسمانی در ایام محرم به شمار می‌رود.

روایتی از پیوند زمین و آسمان

فلسفه وجودی عماری در مراسم محرم بشرویه، ریشه در روایتی جانسوز و درعین‌حال عرفانی دارد. بر اساس اعتقاد و سنت دیرینه مردم این دیار، پس از واقعه عاشورای سال ۶۱ هجری، زمانی که خاندان اهل‌بیت (ع) در مسیر اسارت و یا در مواضعی چون صحرای کربلا، دیر راهب و خانه خولی قرار داشتند، هودجی آسمانی از ملکوت بر زمین فرود می‌آید. طبق این روایت، حضرت صدیقه کبری (س) با همراهی چهار بانوی بهشتی (مریم، آسیه، هاجر و حوا – یا به نقلی دیگر آسیه، هاجر، خدیجه و ساره) برای تسلای خاطر و نوحه‌سرایی در سوگ سیدالشهدا (ع) گرد هم می‌آیند.

این آیین، در واقع بازسازی زمینی آن واقعه آسمانی است. سید امیر سلیمانی رباطی، مسئول میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان بشرویه، این پدیده آیینی را یکی از ارکان مهم میراث ناملموس منطقه می‌داند که به‌ویژه با همت و بانی‌گری «حاج علی اشرف»، در حسینیه‌ای به همین نام، به شکلی خاص پیاده‌سازی و نسل به نسل منتقل شده است.

هنرمندی زنان در مقامِ خادمانِ عرش

یکی از ویژگی‌های متمایز مراسم عماری در بشرویه، نقش محوری و پررنگ بانوان در تمامی مراحل آماده‌سازی آن است. این امر نشان‌دهنده احترامی است که این آیین برای جایگاه زنان در واقعه کربلا قائل است. در روز اول ماه محرم، خدمه زن در محلی موسوم به «سرای سرکه» گرد هم می‌آیند تا با آدابی ویژه، عماری را بیارایند. این فرآیند تنها یک عمل فیزیکی نیست، بلکه با دعا و سوگواری همراه است تا فضا برای این کار نمادین آماده شود.

آرایش عماری نیز سرشار از نمادشناسی دقیق است؛ ۱۴ چادر با رنگ‌های متنوع بر پیکره عماری نصب می‌شود که نشانی از ۱۴ معصوم (ع) است. سپس ۱۲ آیینه در جلو عماری قرار می‌گیرد که نمادی از روشنایی و حضور ۱۲ امام شیعه است. اما حسن ختام این چیدمان، پوشاندن پارچه‌ای سیاه از جنس حریر بر روی چادرهای رنگارنگ است؛ پارچه‌ای که نماد عزا و ماتم عمومی برای شهادت حضرت اباعبدالله الحسین (ع) است و رنگ‌های پیشین را در سوگ خود می‌پوشاند.

عماری در متنِ آیین‌های عاشورایی

از روز ششم محرم، نقش اجرایی عماری در عزاداری‌ها پررنگ‌تر می‌شود. در این روز، هیئت سادات حسینی عماری را از سرای سرکه به سمت حسینیه حاج علی اشرف هدایت می‌کنند. این سازه نمادین در اینجا به عنوان یکی از ارکان اصلی مراسم باشکوه «حسین حسین» ایفای نقش می‌کند و به مثابه حضور معنوی معصومان در جمع عزاداران در نظر گرفته می‌شود. انتقال عماری در مسیر برگشت به سرای سرکه، با نوای ممتد و حزن‌انگیز «حسین حسین» همراه است که گویی نوایی از عمق جان عزاداران برمی‌خیزد.

این آیین تا شب عاشورا با همین کیفیت ادامه می‌یابد، اما با پایان شب عاشورا، تغییری در ظاهر آن رخ می‌دهد؛ خدمه زن پارچه‌های رنگین را باز می‌کنند و پارچه‌ای سیاه را به نشانه اوج غم و شهادت امام حسین (ع) بر تن عماری می‌پوشانند. این تعویض پوشش، نماد انتقال از فضای سوگواری کلی به فضای اندوه عمیق شهادت است.

پیامی در کالبد چوب و پارچه

نکته‌ای که عماری بشرویه را از یک سازه معمولی متمایز می‌کند، طراحی ظریف اسکلت آن است. زاویه بالای عماری، نمادی از خمیدگی قامت حضرت زهرا (س) در مصیبت فرزندش سیدالشهدا (ع) است. این جزئیاتِ برخاسته از ذوق و ارادت، نشان می‌دهد که چگونه مردم بشرویه در طول قرن‌ها، مفاهیم بلند مذهبی را در قالب هنرهای عامیانه و آیینی، عینی و ملموس کرده‌اند.

تداوم این سنت پس از عاشورا نیز چشمگیر است؛ تا پایان ماه صفر، جمعه‌های هر هفته، زنان در سرای سرکه گرد هم می‌آیند و عماری را به نشانه تداوم عزا می‌چرخانند. به پاس همین ارزش‌های آیینی، اجتماعی و تاریخی، این رویداد در تاریخ ۲۹ بهمن ۱۳۹۸ با شماره ۲۰۶۳ در فهرست میراث ناملموس کشور به نام شهرستان بشرویه ثبت شد تا سندی باشد بر پایبندی مردمان این دیار به فرهنگ اصیل عاشورایی و پاسداری از سنت‌هایی که جان‌مایه‌اش عشق به خاندان عصمت و طهارت است.

انتهای پیام/